|  |
 Twf
Ymwybyddiaeth Genedlaethol

Rhan o Eglwys Loegr oedd yr Eglwys yng Nghymru
Cydnabod cenedligrwydd Cymreig yng nghanol y 19eg ganrif
Yn 1850 prin oedd y sefydliadau cenedlaethol Cymreig. Er bod y Methodistiaid
Calfinaidd 芒鈥檜 trefniadau ar wah芒n o fewn Cymru, y mae gan yr Eglwys
Wladol bedair esgobaeth yng Nghymru sy鈥檔 rhan o archesgobaeth Caer-gaint,
ac nid oes gan yr Annibynwyr a鈥檙 Bedyddwyr gyrff canolog gwerth s么n
amdanynt. Mae sustem llysoedd Cymru - Y Sesiwn Fawr - yn cael ei diddymu
yn 1830, gan adael strwythurau cyfreithiol a gweinyddol Cymru yr un
fath yn union 芒 rhai Lloegr. Ar wah芒n i Gymdeithas y Cymrodorion a
atgyfodwyd yn 1820 a Chymdeithas Archeolegol Cambrian a sefydlwyd
yn 1846, nid oes yr un sefydliad addysgol na diwylliannol cenedlaethol,
ac nid oes yr un gymdeithas economaidd na phroffesiynol sy鈥檔 cydnabod
undod y wlad. Ystyrir bod tair teyrnas o fewn y Deyrnas Unedig - Lloegr
(sy鈥檔 cynnwys tywysogaeth Cymru), yr Alban ag Iwerddon. Ac mae鈥檙 gred
yna鈥檔 cael ei hadlewyrchu ym maner yr undeb a鈥檙 faner frenhinol. Ni
fyddai llawer wedi cefnogi鈥檙 syniad bod yna bedair cenedl o fewn y
Deyrnas Unedig, a bod Cymru鈥檔 haeddu鈥檌 thrin yr un fath 芒 chenhedloedd
eraill y Deyrnas. Yn ystod y ganrif sy鈥檔 dilyn mae hyn yn newid, ac
mae鈥檔 un o lwyddiannau mawr y Cymry.
Cenedlaetholdeb Cymreig yng nghanol
y 19eg ganrif
Er
efallai nad yw鈥檔 cael ei gydnabod, mae鈥檔 bod, ac i鈥檙 iaith Gymraeg
y mae鈥檙 diolch am hynny. Er na chafwyd cyfrifiad yn dangos faint oedd
yn siarad Cymraeg tan 1891, yr oedd o leiaf dri chwarter poblogaeth
y wlad yn siarad Cymraeg yn 1850, a鈥檙 mwyafrif yn uniaith Gymraeg.
Mae cryfder y Gymraeg i鈥檞 weld yn nifer y cyfnodolion Cymraeg oedd
yn cael eu cyhoeddi: yn 1866 mae pum cyfnodolyn chwarterol yn cael
eu cyhoeddi yn yr iaith, pump ar hugain o gyhoeddiadau misol ac wyth
yn wythnosol. Roedd cyfanswm y cylchrediad yn gant ac ugain o filoedd.
Byddai llyfrau barddoniaeth, yn enwedig rhai Ceiriog, yn gwerthu鈥檔
dda - hyd at ddeg ar hugain o filoedd o gop茂au. Mae Cymreictod yn
amlygu鈥檌 hunan mewn ffyrdd eraill hefyd. Mae i draddodiadau crefyddol
Cymreig eu nodweddion arbennig; felly hefyd trefniadau gosod a rhentu
eiddo yn ardaloedd gwledig Cymru o鈥檜 cymharu 芒 Lloegr; y mae鈥檙 mudiadau
radical 芒鈥檜 nodweddion eu hunain; y mae cymunedau diwydiannol Cymru
yn unigryw. Roedd ymwelwyr 芒 Chymru, teithwyr megis George Borrow,
yn argyhoeddedig eu bod nhw mewn gwlad 芒鈥檌 chymeriad arbennig ei hunan.
|
 |

|
 漏 MM
|
听 |
听 |
|
|