|  |
Twf
Democratiaeth
Y Senedd
Cynrychiolaeth wleidyddol yng Nghymru
cyn Y Diwygio
O dan y Ddeddf Uno yr oedd gan Gymru saith ar hugain o aelodau seneddol,
a dyna鈥檙 drefn hyd y Ddeddf Ddiwygio yn 1832. Maent yn cynrychioli
tua 7% o aelodaeth Ty鈥檙 Cyffredin, canran sy鈥檔 cyfateb fwy neu lai
i ganran poblogaeth Cymru o fewn y deyrnas. Yn yr etholaethau sirol,
rhydd-ddeiliad sy鈥檔 berchen tir sy鈥檔 werth dwy bunt y flwyddyn sy鈥檔
cael pleidleisio, yn y bwrdeistrefi y bwrdeiswyr sydd fel rheol yn
cael pleidleisio.
Mae鈥檙 drefn yn y siroedd a鈥檙 bwrdeistrefi yn rhoi cyfle i鈥檙 tirfeddianwyr
droi鈥檙 dwr i鈥檞 melin eu hunain. Prin yw鈥檙 rhydd-deiliad go iawn ac
mae hawl y mwyafrif i bleidleisio ynghlwm 芒鈥檙 prydlesi sy鈥檔 cael eu
rhoi gan y landlordiaid; mae mwyafrif y bwrdeistrefi dan reolaeth
perchnogion y stadau a nhw sy鈥檔 penderfynu pwy sy鈥檔 cael bod yn fwrdeisiwr.
Y mae鈥檙 drefn yn llai llwgr yng Nghymru nag yw yn Lloegr; nid oes
yr un fwrdeistref sy鈥檔 gyfan gwbl bwdr, y mae llai o drefi heb unrhyw
gynrychiolaeth, ac nid yw鈥檙 anghyfartaledd rhwng y siroedd mor amlwg.
Serch hynny, gan fod pleidleisio yn weithred gyhoeddus, a llai na
5% o wrywod 芒鈥檙 hawl i bleidleisio, llwgrwobrwyo yn rhemp a pherchnogion
y stadau yr unig ddosbarth ariannog i bob pwrpas, mae鈥檔 anorfod bod
dylanwad y landlordiaid ar y broses etholiadol yn drwm iawn. Erbyn
diwedd y 18fed ganrif mae grwp o ryw ugain o deuluoedd yn rheoli鈥檙
gynrychiolaeth seneddol yng Nghymru; trefniadau preifat sy鈥檔 sicrhau
mai un ymgeisydd, diwrthwynebiad sy鈥檔 sefyll etholiad. Yn etholiad
cyffredinol 1830, er enghraifft, nid oedd gornest yn unrhyw un o鈥檙
etholaethau Cymreig.
Dechreuadau radicaliaeth wleidyddol
 Y
mae yna ddigon o dystiolaeth bod yna yng Nghymru yng nghanol y 18fed
ganrif ddigon o ddiddordeb cyffredinol mewn carfanau gwleidyddol ond
fawr o ddiddordeb mewn egwyddorion gwleidyddol. Mae yna rhywfaint
o gynnwrf yn ystod rhyfel Annibyniaeth America, ac eto o ganlyniad
i鈥檙 Chwyldro Ffrengig.
Yn y 1790au lleiafrif bychan sy鈥檔 hyrwyddo syniadau radical, a llawer
o鈥檙 rheini yn dod o rengoedd yr Anghydffurfwyr. Mae鈥檙 mudiad, os oes
yna鈥檙 fath beth, yn cael ei danseilio gan Lywodraeth orthrymus a ffataliaeth
crefyddol, ond mae鈥檙 galw am ddiwygiadau yn ail ymddangos mewn papurau
megis y Cambrian (a sefydlwyd yn Abertawe yn 1804) a rhai cyhoeddiadau
Cymraeg, cyhoeddiadau sy鈥檔 dechrau dod i鈥檙 amlwg yn y 1820au. Hawliau鈥檙
Anghydffurfwyr sy鈥檔 cael cryn sylw yng nghylchgronau鈥檙 Anghydffurfwyr,
pwnc sydd o anghenraid yn herio tueddiadau gwleidyddol y dydd. Yr
adeg yma hefyd mae鈥檙 diwydianwyr, sy鈥檔 ymwybodol o鈥檜 cyfraniad i鈥檙
economi, yn gynyddol fwy parod i ymosod ar rym y tirfeddianwyr.
Wedi cryn gynnen cafwyd y Mesur Diwygio yn 1832; y mae鈥檔 rhoi鈥檙 bleidlais
i fwy o oedolion gwrywaidd (8% yn lle 5%). Ond mae鈥檙 ddeddf yn fwy
arwyddocaol am ei fod yn dangos parodrwydd y dosbarth sydd 芒鈥檙 grym
yn ei ddwylo i ddiwygio鈥檌 hunan, cam sy鈥檔 sicrhau bod Prydain yn troedio
llwybr democratiaeth heb chwyldro, er bod y llwybr yn un hir a chythryblus.
Mae鈥檙 ddeddf yn rhoi i Gymru bum aelod seneddol ychwanegol, yn diwygio鈥檙
etholfraint yn y bwrdeistrefi, ac yn rhoi鈥檙 bleidlais i wrywod yn
y siroedd a dalai rent blynyddol o 拢50 neu ragor.
|
|
|
漏 MM
|
听 |
听 |
|
|
