|  |
Y
Diwygiad Protestannaidd
Morwyn Penrhys
Crefydd yr oesoedd canol diweddar yng Nghymru
Yn yr hanner can mlynedd cyn y Diwygiad Protestannaidd yr oedd ymlyniad
y bobl at grefydd draddodiadol yn daer iawn. Yr oedd llawer o addoli
ar y Forwyn Fair. Codwyd eglwysi trefol nodedig yng Nghaerdydd, Dinbych
y Pysgod, Wrecsam a mannau eraill. Codwyd eglwysi dwy ale yn Nyffryn
Clwyd, ac mae cryn barch at ddelwau megis Morwyn Penrhys (Rhondda).
Eto, er mor boblogaidd yw arferion crefyddol y Cymry, nid oes iddynt
fawr o sylwedd deallusol. A chan mai prin o ran gallu yw鈥檙 Cymry all
warchod yr hen, a dim ond ambell un yn awyddus i anwesu鈥檙 newydd,
eu hymateb cyffredinol i newidiadau crefyddol yw derbyn yn swrth yr
hyn mae鈥檙 llywodraeth yn ei gyflwyno.
 Torri鈥檙 cysylltiad 芒 Rhufain
Erbyn diwedd y 1520au mae Harri VIII yn awyddus i ysgaru鈥檌 wraig Catherine
o Aragon er mwyn priodi Anne Boleyn. Dim ond y Pab all ganiat谩u hynny,
ac nid yw鈥檔 awyddus i gythruddo nai Catherine, yr Ymerawdwr Siarl
V. Yn 1529 mae鈥檙 brenin yn cynnull senedd lle mae rhwydd hynt i unrhyw
un fynegi teimladau gwrth-babaeth. Dechreuwyd proses sydd 芒鈥檌 momentwm
ei hunan.
Erbyn 1535 mae Harri, gyda chymorth ei brif weinidog, Thomas Cromwell,
wedi sicrhau nifer o fesurau sy鈥檔 dileu awdurdod y Pab yn nhiriogaethau
coron Lloegr ac yn dyrchafu鈥檙 brenin yn ben ar Eglwys Loegr.
Rhagor o newidiadau crefyddol
Roedd y Diwygiad Protestannaidd wedi dechrau yn yr Almaen yn 1517,
ond nid torri鈥檙 cysylltiad 芒 Rhufain er mwyn derbyn y grefydd Brotestannaidd
oedd bwriad Harri. Ei nod yw sicrhau i鈥檞 hunan y pwerau oedd gan
y Pab.
Y mae Protestaniaid yn cael eu herlyn. Llosgwyd Thomas Capper yng
Nghaerdydd yn 1542. Eto mae Harri鈥檔 hyrwyddo rhai polis茂au lled Brotestannaidd,
yn benodol felly, mewn perthynas 芒 mynachaeth. Rhwng 1536 a 1540 ymosodwyd
ar y tai crefydd. Yr oedd 47 ohonynt yng Nghymru, yn cynnwys mynachdai,
lleiandai, brodordai a chelloedd amrywiol. Yr oedd y bywyd mynachaidd
wedi bod yn ddilewyrch ers tro. Erbyn 1536 dim ond wyth deg pump o
fynachod oedd mewn tri ar ddeg o fynachlogydd Sistersaidd yng Nghymru
- ac yr oedd enw digon amheus gan rai ohonynt. Diddymwyd y mynachdai
nid oherwydd eu gwendidau ond am fod y brenin yn chwennych eu cyfoeth.
O ganlyniad i鈥檙 diddymiad y mae cannoedd o filoedd o erwau o dir Cymru
yn newid dwylo. Yr uchelwyr sydd ar eu hennill. Er enghraifft, fe
drosglwyddwyd Abaty Margam a鈥檌 diroedd i鈥檙 teulu Mansel, a鈥檙 teulu
Somerset o Rhaglan yn cael tiroedd Tyndyrn. Er bod rhai o dai鈥檙 Benedictiaid
yn troi鈥檔 eglwysi plwyf, y mae llawer o鈥檙 mynachlogydd yn troi鈥檔 adfeilion
- ergyd greulon i鈥檙 etifeddiaeth bensaern茂ol Gymreig.
Erbyn marwolaeth Harri鈥檙 VIII yn 1547, y mae newidiadau crefyddol
eraill wedi digwydd, yn fwyaf arbennig, dinistrio delweddau megis
yr un ym Mhenrhys ac atal y canolfannau pererindota. Yn 1539 mae鈥檙
brenin yn caniat谩u cyhoeddi鈥檙 Beibl yn Saesneg a chyhoeddwyd llyfr
gweddi Thomas Cranmer yn 1544. Ddwy flynedd yn ddiweddarach cyhoeddwyd
y llyfr Cymraeg cyntaf, gwaith John Prys, Aberhonddu. Ei gynnwys oedd
y Credo, Gweddi鈥檙 Arglwydd a鈥檙 Deg Gorchymyn. Dyma ddechreuad cyhoeddi
yn y Gymraeg.
Rhwng 1546 a 1660 cyhoeddwyd 108 o lyfrau Cymraeg, rhif bychan o鈥檌
gymharu 芒鈥檙 llyfrau a gyhoeddwyd yn Saesneg neu Ffrangeg, ond nifer
sylweddol o鈥檌 gymharu 芒鈥檙 ieithoedd Celtaidd eraill. Yn y cyfnod yna
dim ond pedwar llyfr Gaeleg gafodd eu cyhoeddi a dim ond un ar ddeg
yn yr Wyddeleg.
|
|
|
漏 MM
|
听 |
听 |
|
|
